Projekt „Zielone Podkarpacie”

Wsparcie udzielone przez Islandię, Liechtenstein, i Norwegię poprzez dofinansowanie ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego, a także ze środków budżetu Rzeczpospolitej Polskiej w ramach Funduszu dla Organizacji Pozarządowych.

Realizacją projektu objęty został obszar całego województwa podkarpackiego, odznacza się on, bowiem szczególnie wysokimi walorami środowiska naturalnego, dysponuje ogromnym potencjałem zasobów przyrodniczych, geograficznych jak również lokalnej tradycji i historii. Istotnym elementem krajobrazu wielu podkarpackich gmin są tereny chronione. 

 Na obszarze województwa znajdują się 2 parki narodowe, 10 parków krajobrazowych, 94 rezerwaty przyrody oraz 17 obszarów chronionego krajobrazu. Ciekawym elementem są również tereny ogrodów i parków podworskich (również objęte ochroną prawną). Praktycznie na terenie każdej z gmin znajduje się, zachowany w lepszym lub gorszym stanie ogród lub park podworski.

Bardzo często lokalne społeczności nie uświadamiają sobie roli i znaczenia przyrodniczego tych obszarów oraz możliwości ich wykorzystania w zrównoważonym rozwoju gminy. Zasoby te nie są wykorzystywane, głównie z powodu braku koordynacji działań oraz braku spójnej, wspólnej (ponadsektorowej, zintegrowanej - łączącej zasoby i interesy różnych środowisk) koncepcji rozwoju. Środowiska lokalne są wprawdzie aktywne, podejmują szereg działań, ale realizują je w oderwaniu od siebie. Nie zostały wypracowane mechanizmy komunikacji, wymiany doświadczeń, partnerskiej współpracy. Sytuację pogarsza fakt, że wśród środowisk lokalnych brakuje liderów – aktywnych i zarazem kompetentnych, przygotowanych zwłaszcza do integrowania lokalnych zasobów pod kątem rozwoju małego regionu.

W najgorszym położeniu znajdują się tereny parków i ogrodów podworskich. Obszary te oprócz roli estetycznej, kulturowej, przyrodniczej są również siedliskiem wielu zwierząt, zwłaszcza ptaków. Chronią nisze ekologiczne wielu gatunków roślin i zwierząt. Tylko nieliczne z dawnych założeń ogrodowo – parkowych doczekały się obecnie starannego utrzymania. Znaczna ich część, zwłaszcza tych położonych na terenach wiejskich popada w coraz dalej idące zniszczenie. Pod koniec XX wieku wystąpił w Polsce poważny kryzys zarówno w rozwoju sztuki planistycznej jak i w dziedzinie konserwacji i utrzymania ogrodów dworskich. W ostatnim półwieczu na dużą skalę obserwuje się zanikanie układów historycznych. W wielu przypadkach na terenie ogrodów i parków podworskich wzniesione zostały nowe budynki i osiedla mieszkaniowe, niekiedy jedynie pojedyncze drzewa, pomniki przyrody świadczą o ich dawnej świetności. W niektórych ogrodach przetrwały również pewne elementy założeń historycznych: groble, wały obronne, bezwodne sadzawki i stawy dworskie. Wiele gatunków drzew, zwłaszcza obcego pochodzenia wyginęło w zastraszającym tempie, na ich miejsce nie wprowadzono nowych gatunków roślin.

Bezpośrednimi adresatami projektu są przede wszystkim społeczności lokalne, terenów, gdzie usytuowane są obszary chronione, tj. środowiska z sektora publicznego, prywatnego, społecznego: lokalni liderzy, przedstawiciele organizacji pozarządowych, kultury, mediów, instytucji publicznych (w szczególności szkół), samorządów, przedsiębiorcy, rolnicy, koła gospodyń wiejskich oraz młodzież.

Głównym problem wspominanych terenów jest brak współpracy poszczególnych grup społecznych. Podejmowane przez nie działania, związane z wykorzystaniem zasobów przyrodniczych są na ogół doraźne i chaotyczne, polegają głównie na małych, często niezwiązanych ze sobą przedsięwzięciach. Jednocześnie nie mają one powiązania z rozwojem gmin. Często działania poszczególnych grup społecznych powstają w pewnej izolacji do siebie. Przyczyną tego jest m. in. słabość pojedynczych podmiotów, stosunkowo niska świadomość możliwości wykorzystania lokalnych walorów przyrodniczych do kreowania zrównoważonego rozwoju oraz ograniczona świadomość znaczenia zarówno przyrodniczego jak i kulturowego obszarów chronionych, w tym zwłaszcza pozostałości ogrodów i parków podworskich. Wynika stąd potrzeba uporządkowania podejmowanych działań, integracji lokalnych zasobów naturalnych oraz uzupełnienia wiedzy przyrodniczej, ekologicznej czy też historycznej na temat posiadanych zasobów i możliwości ich wykorzystywania. Na podstawie informacji zebranych przez Wnioskodawcę (spotkania w wybranych gminach), w związku z przygotowywanym projektem, należy stwierdzić, iż wśród środowisk lokalnych jest wola współpracy, ale niezbędne jest zorganizowane wsparcie w tym zakresie.

Przyjęte w projekcie cele (uświadomienie lokalnym społecznościom, znaczenia tych terenów, zarówno przyrodniczego, kulturowego jak i ekonomicznego, pobudzenie ich do działań związanych z zachowaniem zabytkowych ogrodów i parków oraz kształtowanie postaw proekologicznych) oraz zaplanowane działania stanowią odpowiedź na zidentyfikowane problemy i potrzeby społeczności obszaru objętego realizacją projektu. W szczególności odpowiedź taką stanowić będą działania polegające na wyposażeniu różnych grup społecznych w niezbędną wiedzę: lokalnych liderów - w wiedzę na temat zakresu prawnie dopuszczalnych działań (związanych z terenami chronionymi, ich promocją, wykorzystaniem zasobów naturalnych), popartą praktycznymi działaniami (uporządkowanie tych najbardziej zagrożonych zniszczeniem parków i ogrodów, tj. ich odkrzaczanie, uprzątnięcie, oznakowanie), przedstawicieli instytucji publicznych (urzędów gmin, szkół), organizacji pozarządowych w wiedzę na temat możliwych źródeł finansowania tego typu przedsięwzięć, lokalnych nauczycieli w umiejętności wkomponowania zasobów przyrodniczych w realizowane programy edukacyjne, osoby trudniące się agroturystyką oraz planujące otworzyć taką działalność w umiejętności przygotowywania oferty turystycznej, z wykorzystaniem zasobów przyrodniczych.
Uzupełnieniem wiedzy teoretycznej będzie przygotowanie, opracowanie wzorcowej ścieżki kulturalno - przyrodniczej, przy współpracy środowisk lokalnych (elementem planowanej ścieżki będzie właśnie obecność obszaru chronionego, np. ogrodu, parku podworskiego) oraz wizyty studyjne w wybranych już ukonstytuowanych partnerstwach, mające na celu pokazanie faktycznych przykładów wykorzystania walorów terenów chronionych dla zrównoważonego rozwoju terenu.
Wszystkie działania poprzedzone zostaną diagnozą walorów przyrodniczych, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów chronionych, obszarów, najbardziej zagrożonych zniszczeniem (parki i ogrody podworskie) oraz diagnozą społeczności lokalnych (by móc dotrzeć do najbardziej zainteresowanych a jednocześnie najbardziej potrzebujących takiej pomocy). Całemu projektowi towarzyszyć będzie, za pośrednictwem portalu internetowego, popularyzacja ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego. Portal ten będzie pierwszym tego typu ogólnowojewódzkim serwisem poświęconym ochronie przyrody (z możliwością pobierania zdjęć, filmów, materiałów edukacyjnych). Realizacja projektu przyczyni się do przygotowania lokalnych społeczności do zawiązania w przyszłości partnerstwa.

Działania przewidziane w ramach projektu obejmują:

-         inwentaryzację zasobów (mapa zasobów, wydawnictwa w ramach Księgi Dziedzictwa Przyrodniczego),

-         szkolenia i seminaria skierowane do lokalnych liderów, środowisk zainteresowanych ochroną i popularyzacją lokalnych walorów przyrodniczych (m.in. z zakresu wskazanie granic działań prawnie dopuszczalnych, źródeł finansowania przedsięwzięć tego typu, przygotowania przyrodniczych programów edukacyjnych)

-         uruchomienie portalu internetowy - Zielone Podkarpacie, poświeconego obszarom chronionym,

-         opracowanie wzorcowej ścieżki przyrodniczej

Ponadto w ramach projektu przygotowane zostaną wydawnictwa i filmy poświęcone problematyce obszarów chronionych.

Projekt realizowany będzie przez 20 miesięcy, do sierpnia 2009 roku.

Partnerzy projektu:
Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach,
Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych, z siedzibą w Krośnie
Magurski Park Narodowy, z siedzibą w Krempnej